5. febrúar 2008 11:04
Höggstaður
Hún ætlar að reynast ótrúlega langlíf, hefð hins stutta, móderníska myndljóðs í íslenskum kveðskap. Vel er liðið á 21. öldina og enn er ekkert lát á þeim, þessum ljóðabókum sem geyma kannski fimmtán til þrjátíu orð á hverri blaðsíðu og falla þannig greiðlega að hinni þokukenndu hugmynd sem þorri lesenda hefur ósjálfrátt myndað sér um ljóð eftir margra ára stöðnun í greininni. Þetta er form (eða óform) hinnar fölsku eimingar hins ljóðræna, stöðugt gefandi í skyn að úr því að orðin á síðunni séu svona rosalega fá þá hljóti alveg gríðarlega mikil tálgun að hafa átt sér stað í vinnsluferlinu, þangað til hinn meinti kjarni er einn eftir, hímandi fyrir augum okkar eins og feigðarlegir spahettikarlar Giacomettis.
En auðvitað er það blekking að þessi tegund ljóða hafi endilega fangað einhvern kjarna. Stundum læðist að manni sá grunur að síðari kynslóðir hafi misskilið eða oftúlkað eitt ljóð eftir Sigfús Daðason og hugsað sem svo að úrþví hann var svo klár þá sé vissara að fara eftir því sem hann sagði. Hins vegar bað Sigfús menn aðeins um að fara varlega með orð; hann sagði ekki sparlega. Á þessu er auðvitað grundvallarmunur.
Þetta nöldur er þó ekki til þess ætlað að fæla neinn frá kverinu Höggstað eftir Gerði Kristnýu; alls ekki, þetta er alveg prýðileg bók af móderníska meiðinum. Og eitt hefur hún umfram flestar sambærilegar ljóðabækur: hún hefur bitið, hún hefur eggina, hún sker svolitlar rákir í athyglisgáfu lesandans sem var kannski orðin vanur því að ljóð bitu eins og smjörhnífar. „Nú verður engum þyrmt“ segir í niðurlagi titilljóðsins (bls. 21) og þannig eru átök í eðli sínu, báðir aðilar bera af þeim skaða. Engu að síður eru átök hluti af lífi fólks, flestir lenda einhvern tímann í því að þurfa að berjast.
Þetta mannlega hlutskipti, hlutskipti baráttunnar, er dapurlegt, jafnvel harmrænt. Engu að síður er fegurð tilverunnar brothætt einsog snjóhnötturinn í ljóðinu „Annar í jólum“, svo annað hvort berst maður til að vernda hana eða hún brestur óbætanlega. Þetta getur átt við um börnin sem öll eru verndar þurfi, samanber ljóðin „Ægisíða“ og „Vesturbær“, eða lífsgleði manns sjálfs andspænis kaldri grimmd hins íslenska skammdegis eins og í fyrsta ljóði bókarinnar, sem nefnist „Ættjarðarljóð“, og í því síðasta, áðurnefndu „Öðrum í jólum“. Röddin sem mælir getur verið bæði vígreif og viðkvæm; stundum ber hún sig aumlega, og stundum mælir hún af þótta og reisn sem sóma myndi skjaldmey eða valkyrju, eins og í ljóðinu „Sigurgleði“:
Bóndi ekur vígreifur
um sveitina
með dauða tófu á húddinu
Hann sat um grenið
inni í jeppanum
svo dýrið fyndi bara
lykt af bensíni
ekki manni
Enginn minnist á
Akkiles eða Hektor
og sjálf get ég
setið á mér
Draga má í efa að mörg gömlu atómskáldanna hefðu ort svona blátt áfram um „dauða tófu á húddinu“ en niðurlag ljóðsins er einnig áhugavert og flott: litotes, eins og eitthvert hörkutólið úr fornsögunum hefði brugðið fyrir sig. Sú sem talar á afar auðvelt með að sitja á sér, já, að sleppa því barasta alveg að líkja tófubananum við Akkiles eða Hektor. Reyndar svífur andi nokkurra fornhetja yfir vötnum; hér er eitt ljóð um Egil Skalla-Grímsson og annað um Hallgerði langbrók, og sjálfur Akkiles, mesta drápsmaskína heimsbókmenntanna, kemur einnig við sögu í ljóðinu „Tróju“. Sá er þó munurinn að ljóðmælandi Gerðar Kristnýjar heggur sjálfur hælinnaf, og þegar húmar að nóttu fer hann að tálga hest: hann (eða hún) er Akkiles og Ódysseifur í senn, hefur bæði aflið og hugvitið.
Það er einn sérstaklega hvimleiður löstur sem fylgir gjarnan módernískum myndljóðum og sem ég myndi vilja kalla óhóflega einfeldni, með fullri virðingu fyrir skáldunum. Í nútímakveðskap vill full oft brenna við að ljóðin séu eins og ort fyrir skúffuna; það er, að þau virka á lesandann eins og skáldið hafi ákveðið að slaka aðeins á fagurfræðilegum kröfum og lagt þess í stað megináherslu á að veita einhverju í sálarlífi sínu einfalda, næstum barnslega útrás. Ég vil alls ekki gera lítið úr vægi tjáningar einkalegrar reynslu í ljóðlist, en það er bara ekki sama hvernig tjáningin er mótuð. Hún má helst ekki verða of banal, svo ég bregði fyrir mig enskuslettu, ekki of bláeyg ef hún á ekki að pirra forherta lesendur eins og mig lítillega. Kannski býður hið frjálsa, stutta form uppá þessa tilhneigingu. Á stöku stað, en aðeins á stöku stað, má finna vott af henni í Höggstað, til dæmis í ljóðinu „Vinur minn“, sem er svohljóðandi:
Verði vanfærri konu
starsýnt á stjörnur
eða norðurljós
fæðist barnið rangeygt,
segir vinur minn
Og sjáðu,
sonur þinn er
með svo falleg augu
að þau laðast hvort að öðru
En Gerður Kristný fellur mjög sjaldan í þessa gryfju. Hún missir yfirleitt ekki sjónar á listfenginu og þó það komi kannski einstaka sinnum fyrir verður útkoman aldrei verri en í ljóðinu hér að ofan; með öðrum orðum eiga sér aldrei stað nein meiri háttar afglöp. Afar vel heppnuð ljóð eru mörg og má þar nefna „Nótt“, „Rúst“, „Ægisíðu“, og „Dauðastríð Egils“.Bók þessi hefur verið talsvert mikið lofuð og er almennt vel að því lofi komin, þó ég hiki við að segja hana frábæra líkt og sumir ritdómarar hafa gert. Hún er hins vegar ansi góð og ef Gerður Kristný heldur áfram á sömu braut verður líklega hægt að líta á hana sem nokkurs konar kyndilbera hinnar módernísku ljóðhefðar á Íslandi. Það er að segja, ef hún kýs að ferja móderníska myndljóðið enn lengra inn í 21. öldina.
Kári Páll Óskarsson